Eseje z pogranicza filozofii i dziedzin szczegółowych

Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej Kraków 2004

Spis treści
Słowo wstępne
I. świat fizyki a świat życia potocznego
II. Mechanizm a organizm. Próba filozofii życia organicznego
III. W jakiej mierze znaczenia "są w głowie"?
IV. Teoria i praktyka porozumiewania się
V. Logika i realne myślenie
VI. Filozofia, matematyka i życie społeczne
VII. Ogólna perspektywa filozoficzna

Słowo wstępne

Filozofia to przede wszystkim myślenie pojęciowe, istotowe, a więc takie, które usiłuje jak najwięcej rozstrzygnąć poprzez analizę i syntezę znaczeń słów, bez odwoływania się do faktów ustalanych przez nauki szczegółowe. W tych ostatnich proporcja jest odwrotna. Od matematyki filozofia różni się tym, że pomimo swej aprioryczności dotyka spraw ważnych w życiu człowieka: istnienia, poznania, wartościowania. Celem tej książki jest ukazanie filozofii "w działaniu", na styku z różnymi dziedzinami szczegółowymi. Można też powiedzieć, iż tematyka książki oscyluje między przyrodoznawstwem, semiotykš, logiką i metafizyką. Szerokie spektrum i multidyscyplinarność nie oznaczają, mam nadzieję, niespójności tego "siedmioksięgu".

Przy całej swojej teoretyczności filozofia powinna mieć znaczenie praktyczne. Jeśli ma sens mówienie o "matematyce stosowanej" (a ostatnio już niemal każda nauka chce być "stosowana"), to można też mówić o "filozofii stosowanej". Praktycznośc tej ostatniej ma nawet głębsze zakorzenienie - etymologiczne: umiłowanie mądrości powinno mieć związek z życiem, z egzystencją człowieka. W ostatnich czasach do takiego wniosku dochodzą nawet filozofowie o proweniencji pozytywistycznej (np. Hilary Putnam). W tym odniesieniu filozofia ma do odegrania niezwykle ważną rolę społeczną, rolę strażniczki dobrych proporcji. świat jest pełen sprzeczności i konfliktów, i zawsze tak będzie, toteż trzeba umieć godzić interesy różnych środowisk i ugrupowań. Dotyczy to wszystkich rodzajów aktywności ludzkiej od "czystej" polityki po czystą naukę. Zatem, nie pozostaje nic innego, jak wyważać i harmonizować różne racje wedle imperatywu poszukiwania "dobrej proporcji". To jest zadanie dla filozofów, którzy powinni posiadać umiejętność rozsądzania spraw konfliktowych. Żeby tak być mogło, nie wystarczy rzecz jasna pisanie książek. Musi być wykonany ogrom pracy edukacyjnej w sytuacji wieloletnich zaniedbań (w Polsce) i pogłębiającej się anomii oraz alogii (patrz rozdz. V). Filozofia i, w szczególności, etyka (wspierana logiką) powinna odnalezć się w szkole (gimnazjum i liceum) jako przedmiot podstawowy - czyli budujący podstawy sztuki dialogu (w odróżnieniu od multimonologu). Bez tego nie ma nadziei na porozumienie społeczne inne niż "zawieszenie broni" czy co najwyżej powierzchowne i efemeryczne euforie.

Filozofem nie zostaje się tylko poprzez stopnie czy tytuły - jest to również sprawa powołania i zaangażowania (cośkolwiek podobnie jak w przypadku medycyny i zawodu lekarza). Z taką wizją miejsca filozofii i filozofów w systemie kultury niniejsza książka się solidaryzuje. Stanowi ona - w intencji autora - zachętę do filozoficznego angażowania się i poznawczego penetrowania spraw nieraz dalekich od akademickiego dyskursu filozoficznego. Chciałbym w zwišzku z tym, żeby dotarła ona również do Czytelników, dla których czysta filozofia jest odległš "galaktyką" - od literatów po architektów czy inżynierów - i to tym bardziej, że w takim "wielobarwnym" środowisku ona się tworzyła. Wpływ środowisk technologiczno-inżynierskich (gdzie raczej się projektuje niż pisze teksty) zaznaczył się w nastawieniu pragmatycznym autora: to ma do czegoś się przydać! Być "inżynieriš umysłu, serca i ducha"! Czas pokaże ile z tego autorowi się udało.

Rozdział pierwszy jest produktem napięcia poznawczego między perspektywšą realistyczno-przyrodniczą reprezentowaną żywiołowo przez fizyków i chemików (jak doświadczyłem tego osobiście w licznych kontaktach intelektualnych z reprezentantami tych dyscyplin) a perspektywą fenomenologiczną, znaną z Husserlowskiego Kryzysu nauk europejskich, a także perspektywą lingwistyczno-metafizyczną Wittgensteina czy jeszcze Kantowskim transcendentalizmem. Może z racji takiej genezy ma się on ukazać jako samodzielny artykuł w krakowskim Kwartalniku Filozoficznym. Zaś warszawskie Studia Semiotyczne opublikowały wcześniej to, co stanowi treść rozdziałów III i IV tej książki. Reszta, "większa połowa" - spajająca wszystkie te elementy w jedną całość - pojawia się w druku po raz pierwszy.

Na to dzieło można też spojrzeć inaczej, traktując je jako tym razem "mniejszą połowę" innej całości: niezliczonych rozmów i dyskusji interdyscyplinarnych i to zarówno tych, które miały miejsce w przeszłości jak i tych przyszłych. Ich uczestników trudno byłoby zliczyć i tym bardziej wymienić a są oni współautorami tej ekspresji myśli. Są pośród nich zarówno studenci, doktoranci jak i akademiccy profesorowie, jak również ci, co profesorami nie są, choć często się wydaje, że powinni nimi być.

Najkrócej rzecz ujmując, ta praca jest nieustającym zaproszeniem do współmyślenia, które - zwróćmy uwagę - jest nie tylko środkiem (np. do rozwiązywania problemów naukowych), lecz, w nie mniejszej mierze, celem ludzkiej egzystencji w świecie. Dla większej jasności proponuję rozważyć przykład następujący: nagrody Nobla są środkiem, nie są celem. Szczególnie dobitnie ilustruje to przypadek Alberta Einsteina, który to badacz otrzymał w latach dwudziestych XX wieku nagrodę Nobla, ale przecież nie miało to w wymiarze kultury żadnego znaczenia. Nic istotnego by się nie zmieniło, gdyby tej nagrody nie dostał. Warto o tym pamiętać w czasach masowego obdarowywania się różnymi dystynkcjami (czyżby przejaw jakiejś pustki?).

Współmyślenie jest naturalnym i doświadczalnym egzaminem egzystencjalnym człowieka, znakiem jakości jego bycia w świecie, która to jakość jest wartością samoistną. Niewątpliwie wysoką jakość tego typu osiągnięto w historycznej już kawiarni "Szkockiej" we Lwowie, skupiającej wybitnych matematyków i będącej wspólną przygodą intelektualną pewnego środowiska. Ta forma, ogólnie rozumiana, i niezależnie od "produktu finalnego", godna jest zalecenia i upowszechnienia. Gdyby świat ludzki był metagalaktykš takich "szkockich" galaktyk czy choćby układów planetarnych... , to zapewne byłby ciekawszy i sensowniejszy niż jest w dobie dominacji formalnych rytuałów i multimonologów.

Eugeniusz Szumakowicz

Eugeniusz Szumakowicz
The world of nature - the world of human beings. Philosophical-interdisciplinary essays. Cracow University of Technology Press, Cracow 2004.

S u m m a r y

This book is composed of seven chapters presenting various aspects of human existence in the natural and social world. The very broadness of the adopted cognitive horizon implies the need for a philosophical and interdisciplinary approach. Chapter one deals with the relationship between the world conceived from the perspective of physics and/or chemistry and the world of human affairs. The intentional character of the latter is stressed and illustrated using concrete examples from social life and culture. Chapter two enters the domain of organic life, that is nature sensu stricto (as distinct from the physico-geometrical cosmos), and the essential characteristics of the organic structure (in comparison with the mechanical one) are also investigated and formulated. The next two chapters are semiotical in approach. Their aim is to dismantle certain myths and naive ideas that result from overestimating the possibilities of the sciences (such as the brain and neural sciences) and, on the other hand, to expose c ertain intrinsic aspects of the functioning of language in society. Chapter five complements the preceding two from the viewpoint of logic applied to real thinking and reasoning, whereas chapter six juxtaposes and compares, methodologically and epistemologically, the two sciences of physics and sociology, especially from the perspective of the applicability of mathematical models and methods. This problem leads inevitably to ontological distinctions between different layers of broadly understood reality. This final issue is developed in the concluding chapter, i.e. chapter seven, where a general philosophical perspective is presented that harmonizes the variety of the worlds in which we live.

Eugeniusz Szumakowicz
Le monde de nature - le monde humain. Essais philosophiques et interdisciplinaires. Presse de l'Ecole Politechnique a Cracovie, Cracovie 2004.

R e s u m é

Ce livre la se compose de sept chapitres qui present, chaqun, des apects differents de l'existence humaine dans le monde (univers) de la nature et de la communicatiom sociale. L'ampleur de l'horison de recherché determine une approche philosophique et interdisciplinaire. Chapitre premier concerne une relation entre d'un côté l'univers des sciences physiques et, de l'autre, le monde des affaires humaines. Un charactere intentionnel de ce dernier est accentué et illustré par des exemples concrets, pris de la vie sociale et culturelle.. Chapitre deuxieme entre dans un domaine de la vie organique, c'est a dire - nature sensu stricto (en distinction du cosmos physico-geometrique), et les traits characteristiques d'un organisme sont cherchés et formulés. Deux chapitres suivants presentent une approche semiotique. Ils ont pour objectif convaincre quelques myths et naivités liés a des opinions noncritiques sur les possibilities des sciences speciales (par exemple les sciences de cerveau) et, de l'autre côté, envisager quelques phénomenes essentiels du fonctionnement de langue dans une societe. Chapitre cinquieme complemente ceux precedents avec une analyse logique des raisonnements en langue naturel.. Cependant le chapitre sixieme juxtapose et compare epistemologiquement et methodologiquement deux sciences: physique et sociologie, particulierment et surtout au sujet des possibilities explanatives des modeles et des methods mathematiques. Ce probleme la mene immediatement aux distinctions ontologiques entre diverses spheres et dimentions de l'etre. Ce fil des considerations est ensuite continue et developpé dans le chapitre septieme, le dernier, ou est presentée une perspective philosophique generale, harmonisante la variété des mondes dans lesquels nous vivons.

Eugeniusz Szumakowicz
Die Welt der Natur - die Welt des Menschen. Essays vom Grenzgebiet zwischen Philosophie und Einzeldisziplinen.

Zusammenfassung

Das vorliegende Buch besteht aus sieben Kapiteln, die unterschiedliche Aspekte der menschlichen Existenz in der Welt der Natur und der Gesellschaftskommunikation darstellen. Der Umfang des Erkenntnishorizonts impliziert einen philosophischen und zugleich einen interdisziplinären Charakter der Überlegungen und Analysen. Das erste Kapitel betrifft die Verhältnisse zwischen der in Bezug auf Physik oder Chemie zu betrachtenden Welt und der Welt des alltäglichen Lebens. Betont und anhand konkreter Beispiele wird der intentionale Charakter der Welt der menschlichen Begebenheiten illustriert. Das zweite Kapitel greift auf das Gebiet des organischen Lebens über und versucht etwas nicht Banales über die Natur selbst (im Gegensatz zum Weltall als physisch-geometrischer Struktur) zu sagen. Die nächsten zwei Kapitel haben einen semiotischen Charakter. Einerseits haben sie die Überwindung bestimmter Mythen und Naivitäten zum Ziel, die sich aus kritikloser Einstellung zu Möglichkeiten der Einzelwissenschaften (z.B. Wissenschaften über das Gehirn) ergeben und andererseits wollen sie bestimmte relevante Regelmäßigkeiten im Funktionieren der Sprache in der Gesellschaft zeigen. Die letzteren werden im fünften Kapitel in Hinsicht auf die bei der Analyse des realen Denkens angewandte Logik verwendet. Das sechste Kapitel dagegen vergleicht in methodologischer und epistemologischer Hinsicht Physik mit Soziologie, insbesondere in der Frage der Möglichkeiten von Auslegungsmethoden und mathematischen Modellen. Diese Frage führt unvermeindlich zu ontologischen Distinktionen zwischen verschiedenen Schichten der Wirklichkeit im weitesten Sinne des Wortes. Dieser Gedanke wird dann im siebten Kapitel fortgeführt, in dem eine allgemeine philosophische Perspektive vorgeschlagen wird, die harmonisch die Verschiedenheit der Welten, in denen wir leben, verbindet.